Tapınak Nedir?

Tapınak, genellikle dua, meditasyon, fedakarlık ve tapınma dahil olmak üzere dini veya ruhani faaliyetler amacıyla inşa edilmiş bir yapıdır. Tapınak yada Templum, bir rahip tarafından bir tanrının veya inanılan inançta ki tanrıların mesken yeri olarak tanımlanan kutsal bir bölgedir.

İnşa edilen yapı, genel olarak belirli bir yerin ruhunu onurlandırmak için yapılır. İlk tapınaklar, insanların bir tanrının, tanrıların veya ruhların varlığına işaret eden esrarengiz bir niteliğe sahip olduğunu düşündükleri yerlere inşa edildi.

Bu açık hava tapınaklarının en eski örneklerinden bazıları, İskoçya’nın Orkney kentinde, Ness of Brodgar gibi yerlerde bulunmaktadır.

Birleşik Krallık genelinde, Neolitik Dönem’e ait taş çemberlerin ve yapıların, Brodgar gibi büyük ölçekli veya Clava Cairns gibi daha mütevazı yerlerde bir zamanlar dini törenler için kullanıldığı bilinmektedir.

Maya tapınaklarının, Chichen-Itza’daki El Castillo gibi büyük piramit tapınaklarının yükselişinden önce mütevazı açık hava alanları olarak başladığı da düşünülüyor. Tapınak kelimesi, Roma ibadet yerlerine atıfta bulunularak MÖ 6. yüzyıla kadar uzanır.

İlk Tapınak: Göbeklitepe Tapınağı

Bilinen en eski tapınak, Türkiye’nin güneydoğusundaki Şanlıurfa ilimizde, Göbekli Tepe’de bulunan ve o yerin tanrılarını temsil ettiği düşünülen çeşitli bitki ve hayvanların kabartmaları ve piktogramlarıyla süslenmiş 11.500 yıllık tapınaktır.

Tapınak, Neolitik çağın olağanüstü bir binasıdır. T biçimli sütunlar ve henüz tam olarak anlaşılamamış olan işlemelere sahip. Bununla birlikte, tapınağın tasarımı, öne doğru büyük bir oda (muhtemelen kamu işlevleri için), diğer kültürlerden daha sonraki tapınaklarda kabul edilmektedir.

Göbekli Tepe Tapınağı’ndaki bitki ve hayvanların taş oymaları, bölgeyi inşa edenlerin inanç yapısının animistik bir odak noktası olduğunu düşündürür. Animizm, dünyadaki canlı veya cansız her şeyin, tanınması ve saygı duyulması gereken bir ruha veya zekaya sahip olduğuna dair ilk dini inançtır.

Bu inanç, Kuzey Amerika’nın Yerli Amerikalıları olan Maya’lar, Çin’in Taoizm inanç sistemi ve Japon inanç sistemi Şintoizm ile paylaşılmaktadır. Başka bir örnek vermek gerekirse, Mısırlılar hayatın tamamının kutsal olduğuna inanıyorlardı.

Antik Mısır Tapınakları

Eski Mısır’ın dini geleneklerinde tapınak, ilahi bir varlığın ‘ufku’, yaratılışta tanrının var olduğu nokta olarak görülüyordu ve bu nedenle her kutsal yerin çok uzak geçmişle bir bağlantısı vardı ve belirli tanrıyı onurlandırıyordu.

Tapınak aynı zamanda evrenin bir aynası ve zamanın başlangıcında Amon’un iradesiyle kaostan yükselen kutsal höyüğün bir temsiliydi.

Eski Mezopotamya’da olduğu gibi, Mısır’daki tapınaklar, adandığı tanrının gerçek evi olarak kabul edilirdi.

Hathor’un, Dendera’daki tapınağı o zamanlar onun gerçek evi olarak kabul ediliyordu ve Hathor’un rahipleri ve rahibeleri, etten kemikten yaşayan bir insan gibi tanrıçaya/ kraliçeye değer veriyorlardı.

Her Mısır tapınağı aynı temel tasarımı, (tanrıların kendileri tarafından kararlaştırıldığı sanılan) bir ön avlu ve halka açık toplantılar için resepsiyon alanına sahiptir.

Yahudi Tapınakları

Yahudilikte, orijinal eski İbrani dili bir ‘tapınak’ değil, bir ‘kutsal alan’, ‘ saray ‘ ya da ‘salon’ anlamına gelir. Kudüs’teki iki antik tapınağın her birine, kelimenin tam anlamıyla “Kutsal Ev” olarak tercüme edilen Beit Hamikdash adı verildi.

İbraniler, eski Mısırlıların sahip olduğu aynı tapınak kavramını ya kopyaladılar ya da bağımsız olarak sahiplendiler. Yahudi tapınakları tanrının evi olarak kabul edilir. 

Kudüs’teki Tapınak Dağı, Birinci Süleyman Tapınağı ve İkinci Tapınağın inşa edildiği yerdir. 

Tapınağın merkezinde, Mısır’da olduğu gibi, yalnızca baş rahibin girebildiği odalar bulunmaktadır. 

Sinagog kelimesi, Babil Esareti sırasında Yahudilerin ibadet yerlerini tanımlamak için ortaya çıktı ve ‘bir araya gelmek’ anlamına geliyordu. Orijinal İbranice kelimeler Bet Knesset (“Buluşma Evi”) ve sinagog bugün Yahudi tapınaklarını belirtir.

Yunan Tapınakları

Günümüzde çoğu Yunan dini binasına “tapınak” adı verilir, ancak Yunan paganları ( Hıristiyanlığın yükselişinden sonra yalnızca “paganlar” olarak bilinirler ) kutsal bir yere temenos adı verilir.

Yerin kutsallığı, Eleusis’teki Demeter Tapınağı, Efes’teki Artemis Tapınağı ya da Eleusis’teki Artemis Tapınağı gibi daha sonra orada inşa edilen herhangi bir bina ile değil, tamamen orada bulunan halkın inançlarıyla ilgilidir.

Athena heykelinin bulunduğu Atina’nın ünlü Parthenon’u Parthenos (Bakire Athena, şehrin koruyucu tanrıçası) bunlardan bir tanesidir.

O halde heykelin bulunduğu bina, o yerin tanrısının orada orijinal varlığı veya onun tarafından yapılan bazı büyük işler nedeniyle kutsaldı.

Aegina adasındaki Aphaia Tapınağı, yerin tanrısının evi olarak tapınağın yalnızca bir örneğidir. Tanrıça Aphaia’nın ada halkına kişisel olarak bakmak için tapınakta yaşadığı düşünülüyordu. Bu tarz inanç sistemleri ile şuan pek fazla karşılaşılmamaktadır.

Çin ve Hindistan Tapınakları

Çin’de ilk tapınaklar, hem yaratılışı hem de ilahi düzeni temsil eden Xi’an’ı (cennet) onurlandırıyordu. Xi’an, her şeye gücü yeten bir tanrı kavramının eşdeğeriydi, aynı zamanda cennet ve ataların görkemli evi olarak kabul ediliyordu.

Bununla birlikte, Çin’deki her tapınak bir tanrıyı onurlandırmadır. Qufu kentindeki Konfüçyüs Tapınağı, filozof Konfüçyüs’ü onurlandırmak için inşaa edilmiştir.

MÖ 478’de inşa edilen tapınağın barış ve sükuneti kanalize ettiği düşünülüyor ancak bir tanrıya ev sahipliği yapma iddiasında bulunmuyor. Bu özellikler aynı zamanda Japonya’daki Şinto tapınakları için de geçerlidir.

Tapınaklar her zaman bölgenin ruhlarına ve onların isteklerine göre inşa edilmiş, ancak belirli bir tanrıya adanmamış veya onun evi olmamıştır. Şinto tapınakları ve türbeleri, sunakların genellikle orada onurlandırılan tanrı veya tanrıların resimleri veya heykelleriyle süslendiği Hindistan’dakilerle ortak bir özelliği paylaşır.

Önemli fark, Şinto tapınaklarının yerin ruhlarını onurlandırması, Hindu tapınaklarının ise tanrılara saygı göstermesidir, ancak tapılan ve onurlandırılan tanrılar bir şekilde tapınağın alanıyla ilişkilendirilir.

Birkaç istisna dışında Hindistan’daki tapınakların içi, daha önce belirtildiği gibi, cepheleri ne şekilde olursa olsun dünyadaki tapınaklar için temel paradigma işlevi gören Göbekli Tepe’deki tapınağın temel biçimini ve yapısını takip eder.

Roma Tapınakları

Antik Roma’da tapınağın yerini belirleyen ve yerleştiren ayinler, kuşların uçuşunu veya diğer doğa olaylarını gözlemleyerek tanrının yerini anlayan bir başrahip, bir kahin tarafından gerçekleştirilirdi. 

Roma tapınakları genellikle doğuya veya yükselen güneşe bakar, ancak dikkate değer bir istisna büyük Pantheon’dur.

Kuzeye bakan (çoğu ‘pagan’ tapınağın kaderi olan, yıkılıp üzerine inşa edilmek yerine kiliseye dönüştürüldüğü için yalnızca Hıristiyanlığın yükselişinden sonra korunmuştur). 

Antik Roma’da, yalnızca Roma panteonunun tanrılarının bir templum’u vardı; yabancı bir tanrıyı onurlandıran herhangi bir binaya fanum adı verildi. 

Kilise

Roma ziyaretçileri kendi yerel tanrılarının fanumunda ibadet edebilirdi, ancak Roma tanrılarına tapınaklarda ibadet etmeleri gerekiyordu. 

Hristiyanlığın yükselişinden sonra, pagan çağrışımlarıyla birlikte ‘tapınak’ kelimesi, çoğu Hıristiyan cemaati tarafından ‘kilise’ veya ‘katedral’ gibi adlandırmalar lehine reddedildi, ancak bu kelime Doğu Ortodoks Kilisesi tarafından hala kiliseye atıfta bulunmak için hala kullanılmaktadır.

Bu yazı 2022 yılında insaatinsaat.com için hazırlanmıştır.

Instagram ve Tiktok‘ta da bizi takip edebilirsiniz.