Dikey Mimari ve Kentleşme

Dikey Mimari ve Kentleşme; Geçmişten günümüze şehirleşmenin getirdiği tertip ve düzenin yanı sıra birçok yeni ihtiyaç ve benzersiz problemle karşılaşıyoruz. Bugün hazırladığımız konu ise Dikey Kentleşme. İstanbul dahil olmak üzerine tamamlanan ve yapımına devam eden “mega projeler”, toplu sosyal konutlar, devasa A.V.M.’ler, kendi alışveriş merkezleri olan rezidanslar, ofisler, oteller ve benzerleri orta ve genelde büyük ölçekli kentlerimizde metropollerin içerisinde bulunan sıradan unsurları haline geldiler. Bu süreçte, yeni gökdelen ve devasa uzunluktaki projelerle yapıların giderek yükseldiğine, kentlerimizin siluetinde bir takım değişikler olduğunu görüyoruz.

Dikey Mimari ve Kentleşme Rakamlar Ne Diyor?

2002 yılından itibaren ülkemizdeki inşa edilen en yüksek 100 yapının, 82 tanesi bu 20 yıl içerisinde inşa edildi. Gökdelenlerin sayıca en fazla olduğu İstanbul’da, yapımı tamamlanan en yüksek 51 yapının sadece 6 tanesi 2002 yılı öncesine aittir. Geride kalan yapıların tamamı 2002 yılı sonrasına aittir. Tüm bu verilere dayanılarak ülkemiz metropol ve büyük şehirlerinin dikey yönde büyüdüğü söylenebilir ancak gerçek böyle değil.

Ancak görünenin aksine şehirlerimiz dikey değil, yatayda büyümeye devam ettiklerine dair verilere sahibiz. Dünya genelinde büyük şehirlerde gözlemlenen eğilimin de bu yönde olduğunu söylemek de mümkün.

Pek çok ülkede kentler, nüfusun büyüme oranından daha yüksek bir oranda alansal yayılma gösteriyorlar. The Economist dergisinin 5 Ekim 2019 tarihli sayısında yer alan “Yoğunluk Paradoksu” (The Paradox of Density) isimli kısa makalede bu konuda ilginç veriler sunuluyor. Örneğin, 1990-2014 yılları arasında Meksika’nın başkenti Mexico City’de nüfus %82 dolayında artarken, kentin yayıldığı alan %128 oranında büyümüş. Benzer şekilde, New York Üniversitesi Kentsel Büyüme Programı (NYU-Urban Expansion Programme) tarafından kentsel büyümenin izlendiği 200 kentin 155 tanesinin dikey değil yatay büyüdüğü vurgulanıyor.

Bu durumun elbette ülkemiz içinde geçerli ancak ancak yoğun ve kalabalık ilçe ve bölgelerimiz haricinde pek çok kentimizin yayılarak ve şehrin dışında kalan bölgelerde saçaklanarak büyüdüğünü söylemek mümkün.

Peki, birçok kent belirgin bir biçimde yatay büyürken, büyümenin dikey yönde gerçekleştiğini düşündüren şey nedir?

Genel manada büyük ölçekli ve maliyetli projelerin şehirlerimizin en bilindik bölgelerinde yapılması ve çevresinde ki diğer yüksek yapıları gölgelemek adına kullanılan ışıklandırma sistemleri, led ekranlar ve diğer dikkat çekecek ışık şovları mimarinin daha çok dikey yönde olduğu yanılgısına sebep olmaktadır.

Özellikle İstanbul’da Boğaz hattına yapılan ve manzara konusunda önü kesilemeyecek yapılar yapma fikri maalesef doğal ve tarihi yapıyı kötü yönde etkilemekte ve dikey mimariye karşı bir ön yargı oluşmasına sebep olmaktadır.

Peki şehirlerimizde dikey formların kabul görmesinin yolu hangisi?

Yazının bu kısmından itibaren Osman Balaban’ın 2019 tarihli yazısından bir bölüm paylaşılmıştır.

En son söyleyeceğimi başta söyleyeyim: Bu soruya genel geçer nitelikli, yani her kente uyacak bir yanıt vermek maalesef mümkün değil. Nasıl ki her bedene kusursuz uyan bir elbise ölçüsü yoksa, tüm kentlerde tereddütsüz uygulanabilecek tek bir büyüme reçetesi de olamaz. Zira, dikey büyümenin de, yatay büyümenin de güçlü ve zayıf yanları olduğu kadar olumlu ve olumsuz sonuçları da var.

Yatay büyüme, görece düşük yoğunluklu, insan ölçeğinde kentsel çevreler oluşturulmasına ve böylece insanın yere daha yakın olmasına ve toprak ile güçlü ilişkiler kurarak yaşamasına olanak sağlar. Ancak bunu yaparken, kentin yayılma alanını büyüterek başta tarım alanları olmak üzere kentlerin çevresindeki doğal niteliği haiz alanların kaybına yol açar.

Yatay büyümenin bir diğer sonucu da kentin daha geniş bir alana yayılmasına bağlı olarak kentsel kullanımlar arası mesafelerin uzamasıdır. Bu da kentsel ulaşım ve altyapı sistemlerinin işletilmesi için tüketilecek enerjiyi ciddi biçimde artırır.

Yatayda büyüyerek geniş alana yayılan kentler, zamanla kentlileri özel araç kullanımına bağımlı hale getirirler. Bu çerçeveden bakıldığında, yakın çevresinde verimli tarım toprakları ile hassas ekosistem alanları bulunan kentler için yatay büyüme, anlamlı bir kentsel gelişme stratejisi değildir.

Dikey büyüme ise, kent içerisinde karma kullanımlı ve yüksek yoğunluklu kentsel çevreler oluşturulmasına ve bu yolla kentlerin görece daha az bir alana yayılmalarına olanak verir. Bu da kentlerin yakın çevresindeki tarım alanları ile doğal değerlerin korunmasını kolaylaştırır. Aynı zamanda, kentsel kullanımlar arası mesafeleri kısaltarak ulaşımda enerji tasarrufu sağlar, motorsuz ve toplu taşımayı mümkün kılar.

Öte yandan dikey büyümenin birim alanda yoğunlaşmaktan kaynaklı olumsuz sonuçları da söz konusu. Bu olumsuzluklar; yüksek katlı yapıların birbirini gölgelemesinden güneşlenme ve hava dolaşımını perdelemesine, insanların toprak ile ilişkisinin zayıflamasından kentsel açık ve yeşil alan miktarının azalmasına kadar çeşitlendirilebilir.

Dikey büyümede dikkat edilmesi gereken önemli bir husus da, jeolojik afet risklerinin yönetimi.. Yüksek katlı yapıların depreme dayanıklı biçimde inşa edilebilmeleri için ileri yapım tekniklerinin kullanılması ve yüksek yapım maliyetlerinin karşılanabilmesi gerekiyor.. Bu bağlamda, örneğin, deprem tehlikesi yüksek ancak depreme dayanıklı yüksek yapı yapacak teknik ve mali kapasiteye sahip olmayan kentlerde, dikey büyümeyi teşvik etmenin en kestirme sonucu afet risklerini artırması olur.

Bir kentin nasıl büyümesi gerektiği sorusuna; kentleşmeye ilişkin genel eğilimlerin ve dinamiklerin yanı sıra yerel ihtiyaç ve koşullar ile yerin özgün nitelikleri dikkate alınarak yapılacak kapsamlı planlama çalışmaları sonucunda yanıt verilebilir.

Dolayısıyla, bir kentin nasıl büyümesi gerektiği sorusuna; kentleşmeye ilişkin genel eğilimlerin ve dinamiklerin yanı sıra yerel ihtiyaç ve koşullar ile yerin özgün nitelikleri dikkate alınarak yapılacak kapsamlı planlama çalışmaları sonucunda yanıt verilebilir. Bu süreçte, dikey ya da yatay büyümenin o yer özelinde yaratacağı olumlu ve olumsuz etkiler değerlendirilmeli ve optimum yoğunluğa dayalı büyüme biçiminde karar kılınmalıdır. Bu, planlı kentsel gelişmenin yanı sıra aklın ve bilimin de gereğidir.

İstanbul’da ki Gökdelenler

Sıra	Ad	İlçe	Yükseklik (metre)	Kat Sayısı	Bitiş Yılı
1	Skyland İstanbul A Blok	Sarıyer	293	64	2018
2	Skyland İstanbul B Blok			65
3	Metropol İstanbul	Ataşehir	280	58
4	Istanbul Sapphire	Kâğıthane	261	54	2011
5	Nurol Life	Sarıyer	252	50	2018
6	Spine Tower		217	47
7	Varyap Meridian Grand Tower	Ataşehir	210	61	2010
8	Anthill Residence 1	Şişli	202	51	2013
9	Anthill Residence 2
10	Rönesans Tower	Ataşehir	186	40
11	İş Kuleleri 1	Beşiktaş	181	52	2000
12	My Towerland	Ataşehir
13	Varyap Meridian Grand Tower 2	180	45	2011
14	Palladium Tower	43
15	Sarphan Finans Park	Ümraniye	178	46	2014
16	Şişli Plaza	Şişli	170	2007
17	Levent 199	40	2014
18	ÖzdilekPark İstanbul 1	38
19	Soyak Kristal Kule	40
20	Terrace Tema	Küçükçekmece	39
21	Tekstilkent Plaza 1	Esenler	168	44	2000
22	Tekstilkent Plaza 2
23	Selenium Twins 1	Beşiktaş	165	34	2008
24	Selenium Twins 2
	Nurol Tower	Kağıthane	160	42	2014
25	Sky Tower 1		160	42	2010
26	Divan Residence At Bomonti	Şişli	159	43
27	Akbank Tower	Beşiktaş	158	39	1993
28	Arkon Park Residence 1	Küçükçekmece	155	2010
29	Trump Towers 1	Şişli
30	Uprise Elite	Kartal	154	42
31	Süzer Plaza Ritz-Carlton	Şişli	34	1998
32	Polat Tower Residence	153	40	2001
33	Sun Plaza	Sarıyer	147	38	2005
34	Trump Towers 2	Şişli	145	37	2010
35	Tat Twin Towers	143	34	2000
36	Metrocity Millennium Towers 1	31
37	Metrocity Millennium Towers 2	35
38	Metrocity Millennium Towers 3
39	Sabancı Center	Beşiktaş	140	34	1993
40	Elite Residence	Şişli	35	2000
41	Prestige Hotel	Fatih	38	2007
42	Uphill Court 1	Ataşehir	33	2008
43	Uphill Court 2
44	Skymark Tower	Sarıyer	222	52	2012
45	Varyap Meridian Grand Tower 3	Ataşehir	164	41	2011
46	EXEN Plaza	Ümraniye	160	44
47	Soyak Tower	Şişli	160	35	2012
48	Four Winds 1	Kadıköy	156	49
49	Four Winds 2
50	Four Winds 3
51	Four Winds 4
52	İstanbloom	Şişli	150	44
53	Çamlıca Twin Towers 1		40
54	Çamlıca Twin Towers 2
55	Dumankaya İkon 1	Ataşehir	149	41
56	Dumankaya İkon 2
57	Dumankaya İkon 3	40
58	Royal Center 1	Maltepe	140	30

İnşaat Halinde Olanlar

Sıra	Ad	İlçe	Yükseklik (metre)	Kat Sayısı	Bitiş Yılı
4	İstanbul Tower Levent	Şişli	220	52	2023

Bu yazı 2022 yılında insaatinsaat.com için hazırlanmıştır.

Instagram ve Tiktok‘ta da bizi takip edebilirsiniz.

Dikey Mimari ve Kentleşme, Dikey Mimari ve Kentleşme, Dikey Mimari ve Kentleşme, Dikey Mimari ve Kentleşme